Батыш

САЯСИЙ ИСЛАМ

9 января 2018 г. 11:17 589

Исламды идеология катары кармаган алгачкы саясий кыймыл XIX кылымдын ортолоруна туш келет. Осмон империясынын султаны өз ыйгарым укуктарын парламент менен бөлүшүүгө туура келген.

Бул жолду кийин XX кылымда Ирак жана Сириядагы баасчы партиялар менен Египеттеги ихванчылар (мусулман агайындар) улады. Батыш дүйнөсүнүн саясий түшүнүгүнүн дүйнө жүзүнө жайылышы менен бирге, батыштын эле саясий системасы исламий принциптерди жана бакубат жашоону максат кылган саясий кыймыл катары өнүгүп чыгат. Бул кыймылдар негизинен күч-кубатты ислам принциптеринен эмес, саясий системадагы өзүнө жат көз караш жана идеологияларга каршы туруудан алат. Чыныгы исламий жашоого саясат аркылуу жетээрин, адилеттүү система ошондо гана орношоорун убада кылышат. Тактап айтканда, бийлике келсек чыныгы исламий-адилеттүү жыргал жашоону курабыз деп убада беришет. Ошондуктан үгүттөрүндө исламий мотивдерди (риториканы) колдонушат.

XX кылымда бийликке келген исламий кыймылдар да болду. Жадагалса өздөрүн толук ислам мамлекети деп расмий атагандар да бар. Мисалы Сауд Арабия падышалыгы, Иран Ислам Республикасы ж.б.. Бирок шарияттын негизинде башкарылаарын айтып жүргөн бул өлкөлөр “идеалдүү адилеттүүлүктү”, же ошол эле ислам мыйзамдарын сактаган өлкө экенин кантип айтабыз? Адам акысы, жеке мал-мүлк коопсуздугу, аял кишинин көчөдө жүрүшү сыяктуу глобалдык укук эрежелери бул өлкөлөрдө аксап атканы ачуу чындык. Коомдук жашоодогу жарандардын билим алуу, дарылануу деген эң эле жөнөкөй көйгөйлөрү чечилбей атканда, пайдадан түшкөн акчаны коомго адилеттүү бөлүштүрүү сыяктуу экономикалык темаларды козгоонун кажети деле жок.

Бул мамлекеттердин дээрлик баарында “дөөлөт улук” деп, жарандын жеке кызыкчылыгы менен мамлекеттин кызыкчылыгы таразага коюлуп, акыры өздөрү жазган мыйзамдарына да каршы келген учурлар аз эмес. “А дөөлөт ким?” дегенде, жылдар өтүп, отурган тактысын бошото албай, анысы үчүн бүтүндөй элин кан майданга айдагандарды, макамдарын атадан балага мурас кылгандарды, же болбосо Иранга окшоп бүтүндөй элдин тагдырын молдолорго өткөрүп бергендерди көрөсүң. Бир ууч топтун, класстын, уруунун же үй-бүлөнүн өкүмүн муундан-муунга калтыруу үчүн, “дөөлөт улук” деген идеологияны колдонушканы чындык.

Атаандаш саясий партияларын озуп чыгып, шайлоо аркылуу өкмөткө жеткен Египеттеги мусулман агайындар, же соңку чейрек кылымда Түркияны тарыхында болуп көрбөгөндөй тескери нукка буруп ийген Милли селаметчилерди алсак, алар да элин идеалдуу адилеттүүлүккө, же идеалдуу мамлекеттүүлүккө жеткирди дешке ооз барбайт.

Бүгүнкү күнгө чейин курулган саясий-исламий кыймылдар акыры барып тоталитардык, диктатордук режим менен аяктап атканын тарых өзү көргөзүп турган чагы. Саясий-исламий кыймылдар күчүн исламдын рухунан, принциптеринен, илимий түпкүрүнөн албагындыгы үчүн, бийликке келгенден кийин ар түрдүү зомбулукка, паракорчулука, адилетсиздикке, мыйзамсыздыкка оңой берилип кетүүдө.

Саясий-исламий кыймылдар иш жүзүндө көз-карашы өзүнө окшобогондорду жактырбоо, өзүнө окшоп ойлонбогондорду жек көрүү же душман катары кароо, жадагалса өлтүрүп жок кылууга чейин баруу сыяктуу мүнөздөргө ээ. Саясий исламчылар заманыбыздагы радикал исламчылардын жана ваххабий, салафий агымдарынын негизги булагы болгон харижйликке жакындап, кай бир жерде харижийлик түшүнүк менен кесилишет экен.

Харижийлер сыйынууга катуу көңүл буруп, майда-чүйдө формалдуу диний жөрөлгөлөргө өтө кылдат мамиле кылышат. Бирок, илимий жана руханий тажрыйбасы терең болбогондуктан, лидерине ашкере баш ийип, ага катуу байланышат. Ошонун айынан өздөрүнө окшоп жашабагандарды жаман көрүп, жадагалса аларга каршы күч колдонуп, андан да ашынып кетсе өлтүрүп салууга чейин барышат. Күнүбүздө терроризмге аралашпаган, террорист деп таанылган топтор менен мамиле кылбаган ислам өлкөсү, же өкмөтү барбы?

Кыскасы, саясатты ислам дини менен аралаштыруу мыйзам үстөмдүгү болбогон режимдерде ар дайым ийгиликсиздик менен бүтөрү ачык. Анткени мыйзам иштебеген жерде исламий принциптер да (саясатта) ишке ашпасы белгилүү болду. Саясий исламчылар паракорлука, зомбулукка, аткезчиликке, уурулукка берилип кеткени көп байкалат. Мындан эң чоң зыянды Ислам дини тартып, жөнөкөй эле диний ибадаттарын аткарган тайпанын баркы кетүүдө. Айрым саясатчылардын айынан бизде деле ушул көрүнүш жок эмес.

Нурлан Тагаев