Ислам дүйнөсү

​Ислам менен демократияны салыштырганда...

13 сентября 2019 г. 17:38 260

Дин, анын ичинде исламды талкуулоо барган сайын татаалдашууда. Кишилер динди турмушка салыштырып карап жатат.

Бир тарабынан алганда дин инсандын ички дүйнөсүнө тиешелүү болуп, анын жашоосунун өзгөрбөс көрөңгөсүнө кирет. Башка тараптан караганда, кээ бир диндарлар динди акыл менен гана аңдалган принциптердин топтому катары карашса, башкалары, тескерисинче, дүйнөдөн толук баш тартуу деп билишет.

Исламга келгенде маселе ого бетер татаалдашат, анткени кээ бир мусулмандар аны саясий, социологиялык жана экономикалык идеология катары кабылдашат.

***

Ислам менен демократияны салыштырганда бирдей ыкмаларды колдонбошубуз керек. Дин жашоо-турмуштун өзгөргүс пайдубалына орногон. Саясий, коомдук жана экономикалык системалар же идеологиялар болсо турмуштун дайыма өзгөрүп турган жана кандайдыр бир чакан топту гана толкунданткан нерселерге негизделген.

Диндеги талаптар адамзат жаралганда кандай баалуу жана зарыл болсо, учурда да ошондой, келечекте да күчүн жоготпойт. Адам баласы ойлоп тапкан системалар болсо шарттарга жараша өзгөрүп, кыска мөөнөт ичинде гана бааланат.

Исламдын Жаратканга, акырет жашоого, пайгамбарларга, ыйык китептерге, тагдырга ишенүү сыяктуу негизги принциптери доорго жараша өзгөрбөйт.

Ошондуктан динди демократия менен салыштырганда, демократиянын дайыма өнүккөн жана өзгөргөн система экенин унутпашыбыз керек. Ал доор жана өлкөгө жараша кубулуп турат. Дин болсо ишеним, кудайга сыйынуу жана абийирге карата солкулдагыс принциптерди иштеп чыккандыктан, анын коомдук турмушка тиешелүү тараптарын гана демократия менен салыштырса болот.

Исламдын негизги максаты менен акыйкаттары турмушубуздун өзгөргөн тараптарына таасир этет. Ислам башкаруунун өзгөрүүсүз формасын сунуштабайт, аны калыптоого аракет жасабайт. Ал башкаруунун жалпы мүнөзүн гана тактап, формасы менен түрүн мезгилдин шарттары менен талабына калтырат.

Биз исламды мына ушул өңүттө гана учурдун либералдык демократиясы менен салыштырсак болот.

Америка (1776 ж.) жана француз (1789 – 1799-жылдар) ыңкылаптары учурдун либералдык демократиясынын башаты болуп берген. Бул саясий системада коомго эмес инсанга артыкчылык берилип, ал өз турмушун өзү курат. Бирок абсолюттук өзүмчүлдүк чектелип, инсан коомдук турмуш критерийлерине жараша өз эркиндигин өзү чектейт.

Пайгамбарыбыз “бардык инсан тарактын тиштериндей тең” деген. Ислам кишилерди расасы, түсү, курагы, улуту же физикалык өзгөчөлүктөрүнө карата бөлбөйт. Кудайдын акыркы элчиси: “Силер баарыңар Адамдан тарадыңар, Адам болсо топурактан. Оо, кудайдын пенделери бир-тууган болгула”, - деп буюрган.

Ислам төмөнкү принциптерди туу тутат:

- Акыйкат күчтө эмес, күч акыйкатта;

- Адилеттүүлүк менен мыйзамдуулук зарыл;

- Дин эркиндиги, жашоо укугу, жеке менчик, ар-намыс менен абийир, жеке турмуш сыры жана инсан өмүрү кол тийгис;

- Эч ким кылбаган кылмыш же башка биринин күнөөсү үчүн жоопко тартылбайт;

- Аткаруу бийлигинде кеңешип чечим чыгаруу;

- Бардык укуктар маанилүү жана бир кишинин акысы коомдун кызыкчылык үчүн тартылып алынбайт.

Ислам коом акыл-эстүү инсандардан турат жана алар өздөрү жана жалпы коом үчүн жооптуу деп эсептейт. Ыйык Куран “кишилер өздөрүн өзгөртмөйүн Аллах алардын акыбалын өзгөртпөйт” дейт. Пайгамбар да “силер кандай болсоңор, ошондой башкарыласыңар” деп бул акыйкатты тастыктайт. Демократия да исламдын бул негиздери менен рухуна каршы келбейт.

Башкача айтканда Куран баардык коомдорго кайрылып, заманбап демократиялар койгон талаптарды коюп жатат.

Жарандар биригип, түрдүү мекемелерди түптөйт. Өкмөт бул мекемелердин башын бириктирет. Демек, ислам коомдук пикирди көздөгөн өкмөттү сунуштайт. Коом бул өкмөттү көзөмөлдөйт.

Жогоруда аталган фундаменталдуу принциптер жана ачык шайлоо алгачкы төрт халифтин убагында сакталган (632-661-жылдар). Азрети Али көз жумганда ички араздашуу жана дүйнөдөгү абалга жараша саясий система бир үй-бүлө башкарган салтанатка айланган. Бирок исламдын ачык шайлоодон башка фундаменталдуу талаптары сакталып келген.

***

Ислам – бул адамзатты бириктирген дин. Ал бардык ааламдын жаратуучусу, өкүмдары, коргоочусу жана башкаруучусу болгон бирдиктүү кудайдын дини. Аалам бардык тартипти жараткан кудайга толугу менен баш ийет.

Кудайды тааныбаган киши дагы каалап-каалабаса да ааламга коюлган жалпы мыйзамдарга моюн сунат. Анын өмүрү эмбрион кезинен баштап, сөөгү чирип күлгө айланганга чейин кудай койгон программага баш ийет.

Исламда кудай, жаратылыш жана адамзат бири-биринен ажыратылбайт, бири-бирине чоочун эмес. Алла Таала өзүн адамзат жана жаратылыш аркылуу чагылдырат. Ошондуктан инсан үчүн кудай да, жаратылыш да бөтөн эмес. Кудайдын сүйүүсү белгилүү бир раса, түс же улут менен чектелбейт.

Исламдын өзүнө чейинки бардык диндерди кабылдаганы да өзгөчө маанилүү. Ал мурунку пайгамбарлар менен китептерди ыймандын негиздери катары карайт. Чыныгы мусулман Ибрахим, Муса, Давут жана Иса пайгамбарлардын да жолун жолдойт.

Ислам күч эмес укукка таянган, араздашууну четке каккан ыймандуу коомдук системаны колдойт. Укук биримдикти, жакшылыкты, бири-бирин колдоону, ыйман болсо бир-туугандык мамилени кепилдейт.

Демократия түрдүү этаптардан өтүп өнүккөн. Келечекте да өнүгүп, жакшырып кете бермекчи. Бара-бара ал ыймандуулукка жана акыйкатка негизделген гумандуу жана адилеттүү системага айланмакчы. Исламдын теңдик, сабырдуулук жана адилеттүүлүк принциптери ага жардамдашат.