Адабият/Тарых

"Элжернонго арналган гүлдөр" тууралуу эки ооз кеп

4 декабря 2017 г. 18:04 592

Автору: Дэниел Киз

Жанры: фантастика, илимий фантастика

Форматы: аңгеме, роман

Жазылган жылы: 1959, 1966

Которгон: Азат Жапарбек

Сыйлыктары: "Хьюго", Небьюла

Фантастика жанрындагы дүйнө жүзү боюнча эң таасирлүү чыгармалардын бири. Окуган кишини терең ойго салып, өпкө-жүрөгүн сыздатып кетчү өтө терең, өтө кылдат окуя. Кандайдыр бир себептерден улам акылы өөрчүбөй, кем акыл болуп, өмүрүн бир ишканада тактай, даараткана жууп өткөргөн Чарли Гордон эксперименталдык операциядан кийин укмуштуудай акылман, аалымга айланып чыга келет. Анткени менен ошондой эле операция жасалып, мээсинин иштегени жагынан бир кыйла жылыштарга жетишкен Элжернон аттуу лабораториялык чычкан бара-бара кайра акыл-эсинен ажырап, мурунку абалына кете баштайт. Албетте, бул көрүнүш Чарли Гордондо да кайталанаары турган иш эле...

Америкалык жазуучу Дэниел Киздин «Элжерненго арналган гүлдөрү» азыркы учурда Америка мектептеринде сөзсүз окула турган чыгармаларга кирет. Бул илимий фантастика жанрында бир эле авторду эки жолу байгеге жеткирген эмгек. Ал биринчи аңгеме катары жазылып, кийин ошол эле ат менен, ошол эле окуяны өнүктүрүү аркылуу романга айланган жана жогоруда айтылгандай аңгемеси да, романы да эң жогорку сыйлыктарга татыктуу болгон чыгарма.

Чыгармада жалпы адамзатты ойлонто турган бир кыйла маселелер козголгон. Мисалы, адамзат бири-бирин эксперимент кылуу укугу барбы? Мындай эксперименттер кийин кандай натыйжа бериши мүмкүн? «Эң акылдуу» даражасына жетиш үчүн кандай кадамдарга даярбыз? А жалгыздык үчүнчү...

Дэниел Киз бул эмгеги менен бир кездерде М. Булгаков «Иттин жүрөгү» чыгармасында, же Жек Лондон «Мартин Иденде» көтөргөн маселелерге өз жообун сунат дейт С. Шаров.

Чыгармадан алынган учкул сөздөр:

"Мен ушунча келесоо болгон экемин, керек болсо ошончо келесоолугумду да байкабапмын. Кемакылдардын бир нерсени демейдегиден башкача кылып койгону элге ушунча рахат тартуулайт турбайбы".

"Мен ооруп турам. Бул демейдеги дарыгерлер дарылап койчу оору эмес, бул оору менин көкүрөгүмдө. Көөдөнүм кудум жүрөгүмдү түп орду менен жулуп кетишкендей оңурайып бош турат".

"Пунктуация, бул? кандай сонун!"

Окурмандын пикири

Бул китеп кайдан-жайдан колума тийип калды. Бирок анда мен колумдагы чыгарма бүтүндөй жашоомду аңтар-теңтер кылып кетет деп ойлогон эмесмин. Чынында анын сыртында «фантастикалык чыгарма» деп жазылып турган. Көрсө андай эмес экен. Бул чындыкты, болгондо да жылаңач, катаал чындыкты чагылдырган чыгарма экен.

Алгач китепти ачканда эле 32 жаштардагы кем акыл, бирок өзүнчө бактылуу турмушта жашаган Чарлинин турмушу тууралуу айтылат. Өз тирилигине жеткидей жумушу, өзүнө жаккан достору бар, кадимкидей бейкут жашоо... Анткени менен анын да кыялы бар эле. Акылдуу болгусу келчү... Ушунун айынан ал окууга да бара баштады. Бирок анысы эч кандай деле натыйжа берген жок. Натыйжада ал өтө опурталдуу чечимге келди. Өз каалоосуна жеңдирген бечара Чарли бул эксперимент жашоосун таптакыр башка нукка буруп кетээрин, мурункудай бактылуу жашай албай калаарын ойлогон жок. Анын алдында сүйүү, арзуу, көңүл калуу, чектен чыгуу, өзүн жоготуу жана өз жолун издөө деген маселелер турган.

Киз бул чыгармасында адам уулуна эксперимент жүргүзүүдөгү гумандуулук маселелеринен сырткары, бүгүнкү күндүн бир канча актуалдуу көйгөйлөрүн да көтөрөт. Мисалы, бала тарбиялоодогу жетишпестиктер, акыл-эс кемтиги бар кишилерге жасалган жалпы коомдун мамилелери, илимпоздордун өздөрүнүн эксперименттерине жасаган мамилеси жана башка дагы ушул сыяктуу көйгөйлөр. Бул романды окугандан кийин окурман бул дүйнөнү башкача карап, башкача ой жүгүртүүгө кабылат. Коомдо мурда бизге тиешеси жоктой көрүнгөнү менен баарыбыз ойлоно турчу маселелер бар экенин байкайт.

Дэниел Киздин баяндоо ыкмасын да өзүнчө сөз кылбасак болбос. Китеп баштан-аяк Чарлинин күндөлүгүнөн туруп, экспериментке макулдугун берген жерден башталат. Чү дегенде эле андагы оркойгон каталар көзгө урунуп, окурманды бир кызык абалга учуратат. Бирок, эксперимент уланган сайын каталар мурдагыдан жумшагыраак тартып, сөз байлыгы көбөйүп, стилдик ыкмалары көрүнө баштайт. Мына так ушул кубулуштардын өзү баш каармандын жашоосуна тереңирээк сүңгүп киргенге жардам берип, ошол опурталдуу мезгилди чогуу баштан өткөргөндөй таасирде калтырат.

Эскертүү: Бул чыгарманын аңгеме катары жазылганы кыргыз тилине 2016-жылы Азат Жапарбек аркылуу которулуп, 500 нуска менен жарык көргөн. Учурда аны «Дилазык» басма үйүнүн дүкөндөрүнөн жана башка китеп саткан жерлерден табууга болот.